Nếu có một chi tiết nhỏ đủ sức làm người ta tranh luận suốt mấy trăm năm, sánh ngang với nụ cười của nàng Mona Lisa thì đó chính là… lông mày của nàng. Ở trung tâm của bức chân dung nổi tiếng, gương mặt nàng La Joconde khiến người xem nghi nghi: Vùng ngay trên đôi mắt của người phụ nữ trơn nhẵn, mờ mịt, như thể Leonardo đã cố tình bỏ quên một thứ vốn cực kỳ quan trọng với phụ nữ ngày nay.

Có nhiều giả thuyết xoay quanh bức tranh nổi tiếng này. Câu chuyện “Mona Lisa không có lông mày” thực ra không đơn giản là có hay không. Nó là nút thắt nằm giữa chuẩn đẹp thời Phục Hưng, kỹ thuật sfumato của Leonardo, và những biến đổi vật chất mà một bức tranh sơn dầu phải trải qua sau 500 năm.

1. Mona Lisa từng có lông mày?

Có một giả thuyết nổi tiếng được nhiều người đồng tình là: Mona Lisa từng có lông mày. Manh mối chứng minh tính xác thực của giả thuyết này đến từ Giorgio Vasari – người viết tiểu sử nghệ sĩ thời Phục Hưng. Trong mô tả của Vasari về bức chân dung, ông viết rất cụ thể rằng: lông mày được vẽ tự nhiên, với mật độ sợi dày thưa khác nhau và cong theo lỗ chân lông.

Chi tiết này quan trọng ở chỗ: nếu Vasari mô tả được “cảm giác sợi” như vậy, khả năng cao ông (hoặc nguồn ông dựa vào) đã thấy một phiên bản/diện mạo của tác phẩm có lông mày rõ hơn so với hiện tại. Dù giới học thuật vẫn tranh luận về mức độ “tận mắt” của Vasari với tác phẩm, mô tả của ông vẫn là một mảnh ghép đáng chú ý trong lịch sử tiếp nhận Mona Lisa.

2. Bí ẩn hé lộ thông qua quét đa phổ

Năm 2007, kỹ sư người Pháp Pascal Cotte công bố kết quả chụp/quét độ phân giải cao kết hợp đa phổ, từ đó đưa ra một gợi ý đáng chú ý: Leonardo có thể đã vẽ lông mày và lông mi, chỉ là chúng đã trở nên quá mờ để mắt thường nhận ra. Trong dữ liệu của Cotte, vẫn còn những dấu vết rất nhỏ, chẳng hạn một vài nét mảnh phía trên vùng mắt được diễn giải như phần còn lại của lông mày. Phát hiện này khi đó nhanh chóng được nhiều tờ báo lớn đưa tin bởi nó chạm đúng câu hỏi mà công chúng luôn tò mò: “Mona Lisa thật sự thiếu lông mày, hay chỉ là chúng biến mất theo thời gian?”

Dù vậy, đây không phải là lời “chốt hạ” cho toàn bộ giới bảo tồn. Nó giống một mảnh ghép kỹ thuật giúp cuộc tranh luận trở nên hợp lý hơn. Thay vì nghĩ Leonardo bỏ qua chi tiết này, câu trả lời có thêm một đáp án khả thi khác: lông mày từng tồn tại, nhưng được vẽ rất mảnh và đã phai dần sau hàng thế kỷ.

3. Thời gian, lớp vecni, và những lần làm sạch là “thủ phạm”?

Ngay cả khi Leonardo chỉ vẽ lông mày bằng những lớp sơn cực mỏng, thì về mặt vật liệu, đây vẫn là một trong những chi tiết “mong manh” nhất trên bề mặt tranh. Nét lông mày thường được dựng bằng các vệt màu nhỏ và nhạt, nên theo thời gian, chúng dễ bị che lấp bởi quá trình lão hóa của lớp vecni, bụi bẩn tích tụ và sự đổi màu tự nhiên của bề mặt. Trên hành trình vài thế kỷ ấy, tác phẩm có thể trải qua những lần làm sạch hoặc can thiệp bảo tồn ở các mức độ khác nhau, và những chi tiết mảnh như lông mày thường là thứ biến mất trước tiên.

Một số bài báo khi đưa tin về phát hiện của Pascal Cotte cũng nhắc đến khả năng dấu vết lông mày bị ảnh hưởng bởi việc làm sạch/tu sửa trong quá khứ. Dù vậy, đây vẫn nên được hiểu như một giả thuyết hợp lý, chứ không phải kết luận chắc chắn tuyệt đối.

Tóm lại, sau hơn 500 năm, việc “không thấy rõ” lông mày không nhất thiết đồng nghĩa với việc chúng chưa từng tồn tại. Tuy vậy, vì dữ liệu cần diễn giải và không phải mọi chuyên gia đều công bố đồng thuận, kết luận vẫn thường được trình bày ở mức “khả năng cao”.

4. Chuẩn mực vẻ đẹp khác lạ thời Phục Hưng

Nhiều bức tranh chân dung quý tộc từ cuối Trung cổ đến đầu Phục Hưng đều có những điểm chung khá đặc biệt so với xu hướng thẩm mỹ hiện đại: trán cao, đường chân tóc lùi về phía sau, và lông mày mảnh, nhạt. Điều này không có nghĩa là người xưa “ít lông mày”, mà có thể là kết quả của một thói quen làm đẹp rất phổ biến vào thời đó: tỉa mày và chỉnh đường chân tóc để tạo ảo giác trán dài hơn. Cuối thời Trung cổ – Phục Hưng, việc nhổ tóc vùng trán và lông mày phổ biến như một “mốt”, bởi người ta tin rằng chúng tạo nên vẻ đẹp thanh nhã và trí tuệ.

Vì vậy, ngay cả trong kịch bản Mona Lisa “có lông mày”, thì khả năng cao đó cũng là lông mày kiểu rất nhẹ, hợp chuẩn đẹp đương thời, chứ không phải là chân mày đậm nét như phong cách hiện đại ngày nay.

5. Leonardo và kỹ thuật sfumato

Leonardo Da Vinci, tác giả của bức danh họa này nổi tiếng với kỹ thuật Sfumato, một trong những phương thức vẽ tranh kinh điển thời Phục Hưng. Cách vẽ này biến mọi thứ đều tan mềm, mờ dần và hòa nhập với nhau. Biên giới giữa sáng và tối, giữa làn da và không khí, hay giữa nét vẽ và khối đều không rõ ràng, mà như một lớp khói. Khi vẽ theo tinh thần đó, lông mày không nhất thiết phải được thể hiện rõ ràng qua những sợi nét mà có thể chỉ là một vùng chuyển sắc rất mỏng, không để lại dấu vết rạch ròi.

Điều thú vị là: lông mày là một chi tiết quan trọng giúp khuôn mặt “đọc” cảm xúc ngay lập tức. Nhưng khi nó mờ đi, gương mặt trở nên khó đoán hơn, ít gợi mở hơn. Có lẽ chính sự khó đoán này đã tạo nên sự thu hút đặc biệt cho Mona Lisa. Nàng La Joconde đã khiến cả thế giới tò mò nhờ sự mơ hồ ấy – vẻ đẹp khó đoán với mọi cảm xúc đều bị ẩn giấu sau lớp màu vẽ tinh tế.

Đọc thêm các bài viết tại Blog của Chao nhé!

Content: Minh Thuý